Project Artichoke (zwana też Operation Artichoke lub wcześniej Project Bluebird) była tajnym programem Central Intelligence Agency (CIA), uruchomionym oficjalnie 20 sierpnia 1951 roku, którego celem było przetestowanie technik kontroli umysłu i specjalnych metod przesłuchań. Program Artichoke prowadził CIA we współpracy z armią, marynarką, siłami powietrznymi i FBI 

Głównym nadzorującym program został mianowany były generał brygady Paul F. Gaynor, który później przejął również projekt MKUltra, czyniąc Artichoke bezpośrednim poprzednikiem MKUltra 

Cele i motywacja programu

Według deklasowanego memorandum CIA z początku 1952 roku, stawiano pytanie: "Czy jesteśmy w stanie kontrolować jednostkę w stopniu, że wykona ona nasze polecenie wbrew swojej woli i nawet przeciwko naturalnemu instynktowi samodzielnej obrony?". Program zakładał wykorzystanie różnorodnych technik – hipnozy, narkotycznego uzależnienia, celowej izolacji, deprywacji sensorycznej oraz substancji psychoaktywnych, między innymi LSD, meskaliny, heroiny, kokainy, marihuany i innych .

Techniki i metody stosowane w Project Artichoke

Artichoke obejmował eksperymenty z:

• Hipnozą – zarówno bezpośrednią, jak i narco-hipnozą
• Post-hipnotycznymi sugestiami – trwałe implanty pamięci
• Uzależnieniem od morfiny i wymuszonym odstawieniem
• Stosowaniem LSD na nieświadomych subiektach, niekiedy przez wiele dni (nawet 77 dni ciągłego podawania LSD) 
• Deprywację sensoryczną, psychologiczne nękanie, całkowitą izolację
• Testowanie możliwości użycia wirusów i chorób jako czynników upośledzających – np. dengue fever jako środek incapacitating agents

Organizacja i przebieg prac

Projekt Artichoke był pierwotnie częścią Project Bluebird, ale już w 1951 roku został przekształcony i formalnie uruchomiony jako Artichoke przez biuro Office of Scientific Intelligence CIA. Program podlegał różnym departamentom CIA – od Office of Security (OSI), po Office of Technical Services (TSS) po formalnej reorganizacji w listopadzie 1952 roku{index=10}.

Do końca 1953 roku eksperymenty hipnotyczne były prowadzone w siedzibach CIA, z użyciem pracowników jako subiektów dobrovolnych (lub często nieświadomych). SRS (Security Research Staff) dokumentowało setki sesji hipnozy między 1951 a 1953 rokiem 

Zasięg geograficzny i subiekty

Artichoke prowadził eksperymenty zarówno za granicą (Europa, Japonia, Azja Południowo-Wschodnia, Filipiny), jak i w USA. Program poszukiwał subiektów takich jak potencjalni agenci, uchodźcy, więźniowie, a nawet żołnierze skazani na więzienie dyscyplinarne – w celu testowania wpływu na ludzi z różnych środowisk społecznych i rasowych 

Artichoke jako preludium MKUltra

W 1953 roku CIA uruchomiła Project MKUltra, do którego Artichoke został formalnie włączony jako jego prekursor. Pod kierunkiem chemika Sidney’a Gottlieba program kontynuował i rozwijał wcześniejsze eksperymenty – szczególnie z LSD, hipnozą i brakiem zgody subiektów

Skutki i kontrowersje

Choć część dokumentów została zniszczona przez CIA w 1973 roku, wiele informacji ujawniły przesłuchania kongresowe w latach 70., które odkryły liczne nadużycia: brak świadomej zgody, psychiczne cierpienia i długoterminowe szkody dla subiektów . Niektóre źródła mówią o przypadkowym wywoływaniu stanu psychotycznego, depresji, samookaleczeń czy prób samobójczych u osób poddanych długim eksperymentom LSD w podobnych programach

Dziedzictwo i znaczenie

Project Artichoke stał się symbolem naruszenia etyki badań z udziałem ludzi i inspiracją do wprowadzenia przepisów wymagających świadomej zgody uczestników. Wspólnie z MKUltra i innymi programami rządowymi przyczynił się do wzrostu nadzoru nad badaniami humanitarnymi.

Dziś Artichoke jest wykorzystywany jako ostrzeżenie przed niekontrolowaną władzą państwową i manipulacją psychologiczną. W literaturze i analizach naukowych program często zestawia się z eksperymentami wojskowymi i kontrowersyjnymi projektami psychologicznymi XX wieku.

Podsumowanie

Project Artichoke był pionierskim, acz skrajnie nieetycznym programem CIA, który próbował przekroczyć granice kontroli umysłu. Funkcjonował jako bezpośredni poprzednik MKUltra i stanowił mroczny przykład eksperymentów rządowych bez zgody subiektów. Jego dziedzictwo – brak przejrzystości, cierpienie ludzi i naruszenie praw człowieka – pozostaje wyraźnym przypomnieniem, że postęp naukowy nie może odbywać się kosztem etyki.